Czym jest Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze?

Międzynarodowy Trybunał Karny (ang. International Criminal Court – ICC) jest międzynarodowym organem sądowniczym, który został utworzony na mocy Traktatu Rzymskiego, będącego owocem prac na Konferencji Dyplomatycznej Narodów Zjednoczonych. Konferencja ta odbyła się w Rzymie  w dniach od 15 czerwca do 17 lipca 1998 roku. Udział brało w niej 160 państw ze wszystkich regionów świata. 

W marcu bieżącego roku miały miejsce wybory na prezesa MTK. Ze względu na pandemię Covid-19, głosowanie miało charakter zdalny. Oficjalnie od 11 marca 2021 roku, w Trybunale można odnaleźć polski akcent. Na prezesa, który ma sprawować kadencję przez trzy kolejne lata, został wybrany sędzia Piotr Hofmański.

Międzynarodowy Trybunał Karny jako instytucja prawna

Międzynarodowy Trybunał Karny jest przykładem sądu międzynarodowego, traktującym sprawy karne o zakresie globalnym. Jest to obecnie sąd stały, mający swoją siedzibę w Hadze. Wcześniej Trybunał działał ad hoc, między innymi jako Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy czy Jugosławii. Co ciekawe, patrząc w przeszłość, istnienie Międzynarodowego Trybunału Karnego zawdzięcza się Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), jednakże nie jest to organ ONZ, a instytucja powołana na mocy umowy międzynarodowej. Językami roboczymi Trybunału jest język angielski oraz francuskim natomiast językami urzędowymi, w których publikowane są orzeczenia i decyzje Trybunału są: angielski, chiński, francuski, hiszpański, rosyjski i arabski. Międzynarodowy Trybunał Karny posiada swój własny fundusz, z którego pokrywane są jego wydatki oraz wydatki Zgromadzenia Państw-Stron Statutu. Trybunał funkcjonuje na podstawie Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego, zwanego również Statutem Rzymskim oraz Statutem MTK, który został podpisany 17 lipca 1998 roku, a wszedł w życie 01 lipca 2002 roku. Statut ten określa reguły procesowe i dowodowe, tworzące szczegółowe zasady postępowania. Jednym z najważniejszych elementów, które zawiera Statut MTK jest definicja zbrodni. Ustanowienie definicji legalnej zbrodni pozwala sformułować wskazówki dla sędziów Trybunału w zakresie interpretacji i stosowania przepisów prawa materialnego. 

Jurysdykcja MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny sprawuje jurysdykcję wobec osób fizycznych, będących sprawcami najpoważniejszych zbrodni o charakterze międzynarodowym, które zostały wymienione w statucie MTK. Nie odpowiadają na regułach wyznaczonych w Statucie osoby, które nie ukończyły 18 lat, natomiast odpowiedzialność ta nie jest wyłączona w przypadku: osób chronionych immunitetem wynikającym z pełnienia funkcji publicznej, faktu popełnienia zbrodni przez podwładnego, ani popełnienia tej zbrodni na rozkaz. Nie ma znaczenia obywatelstwo sprawcy. Należy zapamiętać, że przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym mogą odpowiadać wyłącznie osoby fizyczne, a nie jakiekolwiek państwa, organizacje itp. Wśród zbrodni wymienionych w art. 5 ust. 1 Statutu MTK, które podlegają kognicji Trybunału wymienia się: zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie agresji. Kolejne artykuły Statutu doprecyzowują czym są poszczególne zbrodnie. A więc:

Ludobójstwo

„Dla celów niniejszego statutu „ludobójstwo” oznacza którykolwiek z następujących czynów, dokonany z zamiarem zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej, takich jak: 

  1. zabójstwo członków grupy; 
  2. spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; 
  3. rozmyślne stworzenie dla grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie jej całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego; 
  4. stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy; 
  5. przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy.”

Zbrodnie przeciwko ludzkości

„1. Dla celów niniejszego statutu „zbrodnia przeciwko ludzkości” oznacza którykolwiek z następujących czynów, popełniony w ramach rozległego lub systematycznego, świadomego ataku skierowanego przeciwko ludności cywilnej:

  1. zabójstwo;
  2. eksterminacja;
  3. niewolnictwo;
  4. deportacja lub przymusowe przemieszczanie ludności;
  5. uwięzienie lub inne dotkliwe pozbawienie wolności fizycznej z naruszeniem podstawowych reguł prawa międzynarodowego;
  6. tortury;
  7. zgwałcenie, niewolnictwo seksualne, przymusowa prostytucja, wymuszona ciała, przymusowa sterylizacja oraz jakiekolwiek inne formy przemocy seksualnej porównywalnej wagi;
  8. prześladowanie jakiejkolwiek możliwej do zidentyfikowania grupy lub zbiorowości z powodów politycznych, rasowych, narodowych, etnicznych, kulturowych, religijnych, płci (gender) w rozumieniu ustępu 3 lub z innych powodów powszechnie uznanych za niedopuszczalne na podstawie prawa międzynarodowego, w związku z jakimkolwiek czynem, do którego odnosi się niniejszy ustęp, lub z jakakolwiek zbrodnia objęta jurysdykcjà Trybunału;
  9. wymuszone zaginięcia osób;
  10. zbrodnia apartheidu;
  11. inne nieludzkie czyny o podobnym charakterze celowo powodujące ogromne cierpienie lub poważne uszkodzenie ciała albo zdrowia psychicznego lub fizycznego.”

Zbrodnie wojenne

„1. Trybunał posiada jurysdykcję w odniesieniu do zbrodni wojennych, w szczególności popełnionych w ramach realizacji planu lub polityki albo kiedy zbrodnie te są popełniane na szeroką skalę. 

2. Dla celów niniejszego statutu „zbrodnie wojenne” oznaczają:

poważne naruszenia Konwencji Genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., mianowicie jakichkolwiek z wymienionych poniżej działań skierowanych przeciwko ludziom lub dobrom chronionym na podstawie postanowień odpowiedniej Konwencji Genewskiej: 

  • zamierzone zabójstwo; 
  • tortury lub nieludzkie traktowanie, w tym eksperymenty biologiczne; 
  • umyślne sprawianie wielkich cierpień albo ciężkich uszkodzeń ciała i zdrowia; 
  • poważne zniszczenia i przywłaszczania mienia, nieusprawiedliwione koniecznością wojskową i dokonywane bezprawnie i samowolnie; 
  • zmuszanie jeńców wojennych lub innych chronionych osób do służby w siłach zbrojnych mocarstwa nieprzyjacielskiego; 
  • umyślne pozbawianie jeńców wojennych lub innych chronionych osób prawa do rzetelnego procesu prowadzonego w normalnym trybie; 
  • bezprawna deportacja lub przesiedlenie albo bezprawne pozbawianie wolności; 
  • branie zakładników; (…)” 

Co ważne, jurysdykcja Międzynarodowego Trybunału Karnego ma charter komplementarny, uzupełniający w stosunku do jurysdykcji krajowej. W przypadku zbiegu jurysdykcji Trybunału z jurysdykcją krajową, to sądy krajowe będą mieć pierwszeństwo w orzekaniu.

Cechy zbrodni podlegającej jurysdykcji MTK

Zbrodnie objęte jurysdykcją Trybunału nie podlegają przedawnieniu. Aby zbrodnia mogła być uznana za zbrodnię w rozumieniu Statutu MTK musi zostać popełniona po wejściu w życie Statutu, na terytorium państwa, będącego strona Statutu. Jednakże Państwo niebędące stroną Statutu MTK może uznać́ jurysdykcję Trybunału w odniesieniu do danej zbrodni (art. 12 ust. 3 Statutu). Ponadto wyjątkiem od tej reguły jest podjęcie przez Trybunał sprawy skierowanej do niego przez Radę Bezpieczeństwa ONZ na podstawie kompetencji określonych w art. 13 lit. B Statutu.

Skład MTK

W skład Trybunału wchodzi 18 sędziów powoływanych na 9-letnią kadencję bez możliwości reelekcji. Co trzy lata wymieniana jest 1/3 składu sędziowskiego. Aby zostać sędziom Międzynarodowego Trybunału Karnego, kandydat musi spełniać́ warunki wymagane w ich krajach macierzystych do zajmowania najwyższych stanowisk sędziowskich oraz cechować́ się̨ wysokim poziomem moralnym, bezstronnością̨ i uczciwością̨. Sędziów powołują państwa-strony Statutu Rzymskiego, a wśród wybranych sędziów nie może być́ dwóch posiadających takie samo obywatelstwo. Międzynarodowy Trybunał Karny dzieli się na:

  • Prezydium (Prezes, Pierwszy i Drugi Wiceprezes wybierani na 3-letnią kadencję przez sędziów MTK). 
  • Trzy wydziały i działające w ich ramach izby orzekające (Wydział Przygotowawczy, Wydział Orzekający i Wydział Odwoławczy). 
  • Urząd Prokuratora (z Prokuratorem na czele, wybieranym na 9-letnią kadencję). 
  • Sekretariat (z Sekretarzem MTK na czele, wybieranym na 5-letnią kadencję). 

Postępowanie przed MTK

Postępowanie przez Międzynarodowym Trybunałem Karnym dzieli się na następujące etapy: postępowanie przygotowawcze, oskarżenie, proces, w tym rozprawa, wydanie wyroku. Postępowanie przygotowawcze, wykonywane przez Izbę Przygotowawczą, może zostać zainicjowane przez Państwo-stronę, Radę Bezpieczeństwa ONZ lub Prokuratora. Kończy się ono wniesieniem aktu oskarżenia przez prokuratora. Jeżeli zarzuty zostaną zatwierdzone Prezydium MTK powołuje Izbę Orzekającą, której zadaniem jest rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, w kwestii winy oskarżonego i kar za przypisany mu czyn. Podczas rozprawy, odbywającej co do zasady w siedzibie Trybunału, obecność oskarżonego jest obowiązkowa. Istnieje domniemanie niewinności oskarżonego, a ciężar udowodnienia mu winy spoczywa na prokuratorze. Rozprawa kończy się wydaniem wyroku. Jeżeli Trybunał uzna, że oskarżony jest winny zarzucanych mu czynów, może wymierzyć mu karę: dożywotniego pozbawienia wolności, karę pozbawienia wolności na czas oznaczony (maksymalnie 30 lat) oraz karę grzywny, przepadku mienia, majątku i aktywów pochodzących z przestępstwa. W katalogu możliwych do wymierzenia kar brak jest kary śmierci. W przypadku niezgody co do wyroku wydanego przez Trybunał, możliwe jest odwołanie się do Izby Odwoławczej. 

Polak prezesem MTK

11 marca br. na nowego prezesa Międzynarodowego Trybunału Karnego został wybrany sędzia Piotr Hofmański. Profesor Hofmański ukończył studia na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie również uzyskał stopień doktora. Jego dalsza kariera toczyła się na Uniwersytecie Śląskim gdzie w 1991 roku otrzymał tytuł doktora habilitowanego. Postanowieniem prezydenta RP z dnia 14 kwietnia 1997 roku otrzymał tytuł profesora nauk prawnych. Przez kilka lat piastował stanowisko kierownika Katedry Postępowania Karnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1996-2015 orzekał jako sędzia Sądu Najwyższego w Izbie Karnej. Sędzia Hofmański swoje naukowe zainteresowanie poświęcił głównie postępowaniu karnemu, a w szczególności jego sprawności, ochronie praw jednostki oraz stosowaniu środków przymusu. Od 2015 roku, jako pierwszy Polak orzeka jako sędzia w Międzynarodowym Trybunale Karnym. Jego wybór na prezesa Trybunału był szeroko komentowany zarówno w Polsce jak i na świecie. Gratulacje wyraził także Adam Bodnar, sprawujący do niedawna funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich, który ocenił sukces sędziego Hofmańskiego jako „Jeden z największych sukcesów w polskim świecie prawniczym”. 

Autorka: Katarzyna Pietrzyk 

Źródła

  • https://wyborcza.pl/7,75399,26874330,polak-prezesem-miedzynarodowego-trybunalu-karnego-w-hadze.html
  •  http://www.unic.un.org.pl/prawa-czlowieka/miedzynarodowy-trybunal-karny/3148
  • https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_Trybuna%C5%82_Karny
  • Prezentacja mgr. Ewy Bobin z Uniwersytetu Wrocławskiego „Międzynarodowy Trybunał Karny”
  • Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego (Dz.U. 2003 nr 78 poz. 708)
- Advertisement -

Więcej artykułów

Zostaw odpowiedź

Please enter your comment!
Please enter your name here