Skarga pauliańska – instytucja chroniąca wierzyciela

Skarga pauliańska przywodzi na myśl skojarzenia z prawem rzymskim. Nie bez powodu, actio Pauliana sięga bowiem swoimi korzeniami prawdopodobnie do schyłku okresu klasycznego prawa rzymskiego (III w. n. e.), a swój wyraz znajduje w
Digestach (528 – 534 r. n. e.) – najobszerniejszej z trzech części kodyfikacji cesarza Justyniana I Wielkiego. Skarga ta była środkiem prawnym przeciwko nieuczciwemu dłużnikowi, który w celu uniknięcia egzekucji zbywał swój majątek osobie trzeciej, doprowadzając się tym samym do stanu niewypłacalności i uniemożliwiając wierzycielowi zaspokojenie długu.

W polskim porządku prawnym instytucję skargi pauliańskiej regulują przepisy Tytułu X Kodeksu cywilnego. Przesłanki jej zaistnienia zawiera art. 527 § 1 i 2. Skarga znajduje zatem zastosowanie, kiedy dłużnik, działając ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, wskutek czynności prawnej na korzyść osoby trzeciej doprowadza się do stanu niewypłacalności albo powiększenia tego stanu, uniemożliwiając tym samym realizację wierzytelności. Dodatkową przesłanką jest fakt, że osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową, wiedziała o złych zamiarach dłużnika wobec wierzycieli lub mogła się o tym dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności. Jeżeli powyższe przesłanki zostają spełnione,  każdy z wierzycieli może żądać przed sądem uznania tego niekorzystnego dla niego rozporządzenia majątkiem za bezskuteczne w stosunku do jego osoby. Innymi słowy, może żądać, aby ważna czynność prawna, rodząca skutki prawne pomiędzy innymi podmiotami, była bezskuteczna tylko wobec niego.

Świadomość pokrzywdzenia wierzycieli oznacza, że dłużnik, przewidując takie pokrzywdzenie nawet tylko „w granicach ewentualności” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2020 r., I ACa 313/19), doprowadza się do stanu niewypłacalności lub stan ten pogłębia. Umyślnie działa więc na niekorzyść wierzycieli, wyzbywając się majątku (lub rozporządzając nim w inny sposób) na korzyść osoby trzeciej. Staje się niewypłacalny, a zatem brak w jego majątku składników, które można by zająć na poczet długu. 

Art. 527 § 3 i 4 ustanawia dwa domniemania dotyczące osoby trzeciej. Według pierwszego z nich w przypadku, kiedy korzyść majątkową uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Bliski stosunek nie ogranicza się tylko do więzów rodzinnych, obejmuje bowiem również wszelkie związki uczuciowe wskazujące na bliską relację osoby trzeciej i dłużnika. Drugie domniemanie dotyczy przedsiębiorcy pozostającego z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych. W tym wypadku również domniemywa się wiedzę osoby trzeciej o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Nie ulega wątpliwości, że ze wszystkich wymienionych wcześniej podmiotów osoba trzecia pozostaje w najmniej korzystnym położeniu. To przeciwko niej wierzyciel kieruje powództwo, zaś w przypadku spełnienia wszystkich przesłanek skargi pauliańskiej z mocy prawa powstaje zobowiązanie osoby trzeciej względem wierzyciela. W przypadku uwzględnienia powództwa czynność dłużnika zostaje uznana za bezskuteczną względem wierzyciela. W konsekwencji, na podstawie tytułu wykonawczego, wierzyciel może prowadzić egzekucję przeciwko dłużnikowi z majątku osoby trzeciej, w zakresie, w jakim czynność została uznana za bezskuteczną. Zobowiązanie osoby trzeciej polega zatem na zaniechaniu – nieprzeszkadzaniu w egzekucji. Co więcej, zgodnie z art. 528, jeżeli osoba trzecia uzyska korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną nawet w sytuacji, kiedy osoba ta nie miała wiedzy lub możliwości dowiedzenia się o złych intencjach dłużnika.

Podsumowując, instytucja skargi pauliańskiej stanowi bardzo istotny element systemu ochrony wierzyciela i wierzytelności. Po wielu wiekach rozwoju myśli prawniczej nadal zachowuje aktualność w naszym systemie prawnym i jest powszechnie stosowana. 

autor: Rafał Kluś

Bibliografia:

1. J. Ciszewski, P. Nazaruk, Kodeks cywilny. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2019.

2. A. Fermus – Bobowiec, Actio Pauliana w polskim prawie cywilnym na tle dorobku XIX-wiecznej nauki prawa, Studia Iuridica Lublinensia 19, Lublin 2013.

3. W. Dajczak, T. Giaro, F. Longschamps de Berier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, PWN, Warszawa 2018.

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Lex/el.

Strony internetowe:

1. https://www.parp.gov.pl/component/content/article/57058:skarga-paulianska-praktyczne-narzedzie-prawne-ochrony-wierzyciela-w-razie-niewyplacalnosci-dluznika

2. http://www.edukacjaprawnicza.pl/download/EPnr12018-2019.pdf    

- Advertisement -

Więcej artykułów

Zostaw odpowiedź

Please enter your comment!
Please enter your name here