czwartek, 29 lipca, 2021

W sprawach związanych z przestępczością gospodarczą – wywiad z dr Piotrem Karlikiem

Przeczytaj koniecznie

Konrad Nowicki: Na samym początku chciałbym bardzo podziękować Panu Doktorowi, że wyraził Pan zgodę na udzielenie wywiadu, będzie to prawdopodobnie pierwszy tekst o takim formacie na portalu Business&Law. Zwłaszcza, że również bardzo się cieszę, że to właśnie z Panem Doktorem mogę przeprowadzić pierwszy wywiad.

Dr Piotr Karlik: Mnie jest tym bardziej miło i jest to dla mnie zaszczyt.

K.N.: Przechodząc, więc do pierwszego pytania. Przestępstwa gospodarcze, z samej nazwy wskazują, że nie dotyczą jedynie materii prawa karnego, jednakże dotykają również problematyki z zakresu prawa cywilnego, handlowego, bankowego, czy też gospodarczego. Z tego wynika, że osoba, która zajmuje się tą tematyką powinna być wszechstronnie wykształcona i traktować prawo jako system naczyń połączonych. Jak w tym wypadku najlepiej rozpocząć kształcenie, by stać się specjalistą w tej dziedzinie? 

P.K: Rzeczywiście ma Pan rację. Prawo karne gospodarcze wymaga łączenia ze sobą umiejętności oraz wiedzy z wielu dziedzin prawa. Oprócz tych, które Pan wymienił są jeszcze specyficzne oraz jednostkowe ustawy regulujące np. kwestie z zakresu nadzoru nad rynkiem kapitałowym oraz rynkiem finansowym, ustawy o obrocie instrumentami finansowymi oraz szereg ustaw szczególnych, które dla studenta prawa oraz młodego adepta prawa są obce. Jest to spowodowane tym, że w trakcie studiów nie ma zwyczajnie czasu by je szczegółowo omówić, a jeśli są omawiane to dość pobieżnie. W przypadku, gdy w trakcie kształcenia są one omawiane to bardzo dobrze, ponieważ jest już sygnalizowane, że takie regulacje istnieją i ma to charakter dodatkowej, bardzo cennej informacji. Natomiast by stać się specjalistą z jakiejkolwiek dziedziny wymaga to, nie oszukujmy się, lat przygotowywania się oraz doświadczenia. W przypadku, gdy rozmawiamy o sprawach związanych z odpowiedzialnością karną, najlepiej skupić się właśnie na postępowaniu karnym, a później rozszerzać swoje horyzonty oraz zainteresowania. Moja osobista rada to czytać, czytać i jeszcze raz czytać wszystko co wpadnie w ręce z zakresu prawa karnego, postępowania karnego oraz prawa karnego gospodarczego, ponieważ zbiór literatury odnośnie tej tematyki jest naprawdę duży. Prawda jest również taka, że codzienne przykłady pokazują nam, że to się naprawdę dzieje, czy weźmiemy do ręki artykuły prasy codziennej czy przeczytamy tekst na stronie internetowej nie ma praktycznie dnia by nie było afery gospodarczej. Wystarczy, więc przeczytać jakie zarzuty stawia prokuratura, a potem rozszerzyć to literaturą przedmiotu, rozwijając swoje zainteresowania. Później istotna jest kwestia praktyk. W sądzie jednak jest o wiele trudniej zetknąć się ze sprawami związanymi z przestępczością gospodarczą, zwłaszcza, jeśli odbywa się je w sądzie rejonowym. Są również prokuratury, które celują zwłaszcza w sprawy związane z przestępczością gospodarczą, a także kancelarie prawne, które zajmują się tą tematyką i zobaczyć jak to wygląda od środka.

K.N.: Zapewne dla osób, które zaczynają praktykę prawną w dziedzinie przestępstw gospodarczych, czeka wiele pułapek, jakie z nich według Pana Doktora są najbardziej niebezpieczne, a w jakie z nich najczęściej wpadają obrońcy oskarżonych oraz pełnomocnicy pokrzywdzonych na samym początku w pierwszych sprawach? 

P.K.: Rzeczywiście pułapek jest mnóstwo. Kluczowe jest tutaj zwłaszcza podejście, które przychodzi z czasem, zwłaszcza to w kwestiach biznesowych. Młodzi adepci prawa na samym początku głównie skupiają się na kwestiach czysto prawnych, dotyczących reprezentacji klienta przed organem. Nie mówię oczywiście, że jest to złe, jednak wymagane jest spojrzenie szersze, ponieważ te zagrożenia, które czyhają i to czego się oczekuje od obrońcy na tym poziomie to również tego, że jest on w stanie chronić biznes swojego klienta w pojęciu szerszym. To nie jest nigdy obrona tylko przed tymi konkretnymi zarzutami, ale jest to również obowiązek uświadomienia sobie ryzyk, które pojawiają się w związku z tymi zarzutami. Są to kwestie wizerunkowe, biznesowe, współpracy z partnerami. W tym momencie trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie co się stanie, jeżeli coś „wypłynie”, coś się pojawi, jeżeli zostaną postawione zarzuty itd. oraz ewentualnie jak się przed tym uchronić. Właśnie to jest to szersze spojrzenie, które jest wymagane, ale niestety nie jest nigdzie uczone. Jest to problem, ponieważ ani na studiach, ani na aplikacji nie ma zajęć, które stricte przygotowujących pod takie sprawy. To są podstawowe kwestie na które trzeba zwrócić uwagę, gdy przygotujemy się do wykonywania zawodu, ponieważ to, że ktoś poprowadzi sprawę to jest jasne, natomiast uświadamianie sobie ryzyk oraz szersza perspektywa to coś extra co nas wyróżnia na rynku.  

K.N.: Zawód adwokata oraz radcy prawnego nie istniałby bez klientów. Jak powszechnie wiadomo, o czym Pan Doktor również wspominał w jednym z rozdziałów podręcznika pod. red. prof. Wilińskiego w Polsce znaczna część społeczeństwa nie posiada swojego adwokata, który mógłby im pomóc w przypadku zatrzymania. Jakie błędy są, więc najczęściej popełniane przez podejrzanych w sprawach dotyczących przestępstw gospodarczych, na etapie postępowania przygotowawczego, które w późniejszej fazie procesu są trudne do naprawienia ? 

P.K.: Rzeczywiście w Polsce nie ma praktyki posiadania swojego adwokata czy też radcy prawnego, jeśli istnieje w spółce prawnik prowadzący sprawy tak zwany In-house, to on nie ma doświadczenia w sprawach karnych. Jest to osoba, która zajmuje się bieżącymi sprawami spółki. Natomiast warto uświadomić sobie ryzyka związane z nieposiadaniem obrońcy. Szerzej należy zauważyć zagrożenia także karne związane z prowadzeniem określonej działalności gospodarczej, posiadaniem lub nie posiadaniem pewnych rozwiązań w swojej spółce. Mowa tutaj o szeroko rozumianym compliance, które jest w stanie uchronić nas przed pewnymi ryzykami, zagrożeniami bądź uświadomić je nam i wskazać na potrzebę zasięgnięcia opinii eksperta, również z prawa karnego. To jest rzecz pierwsza. Rzeczą drugą jest fakt, iż polski przedsiębiorca nadal, zwłaszcza w dobie pandemii tnie koszty. Jest to rzecz oczywista i przekonanie kogoś, że nieposiadanie profesjonalisty w zakresie reprezentacji w sprawach karnych jest dużo bardziej kosztowne niż jego posiadanie, jest nadal trudne.

K.N.: Pański doktorat dotyczył instytucji poręczenia majątkowego. Postulował w nim Pan Doktor o wprowadzeniu instytucji częściowego przepadku poręczenia. Z perspektywy czasu jak odniesie się Pan Doktor do stosowania tej instytucji w sprawach związanych z przestępczością gospodarczą, jak wygląda najczęściej zastosowanie poręczenia w postępowaniach związanych z tą gałęzią prawa karnego, na jakie przeszkody najczęściej napotykają się podejrzani oraz podejrzane próbując wnieść odpowiednią sumę by uniknąć aresztowania, a także do zmian w instytucji poręczenia, które wchodzą w życie z dniem 22 czerwca 2021, które są niepokojące?

P.K.: To tak w pierwszej kolejności, jeżeli chodzi o stosowanie poręczenia majątkowego w praktyce w sprawach karnych gospodarczych, to wygląda to w ten sposób, że w początkowej fazie procesu, jeżeli jesteśmy przed jakimikolwiek czynnościami to najczęściej klient zostaje zatrzymany i w przeciągu 48 h musimy zebrać pakiet informacji oraz dokumentów, które przekonają Sąd by nie stosował tymczasowego aresztowania, jednocześnie szykując się na złożenie poręczenia majątkowego by udowodnić Sądowi, że wystarczy nieizolacyjny środek zapobiegawczy. Oczywiście pojawiają się tutaj różne kwoty, które są uwarunkowane od skali zarzutów i od rodzaju przestępczej działalności czy też potencjalnie grożącej szkody, która może się pojawić ze względu na art. 266 §2 KPK wskazuje przesłanki jakimi powinien kierować się organ wyznaczając poręczenie majątkowe. Kwoty są tutaj naprawdę różne. Mówiąc o problemach to przede wszystkim wysokość kwoty poręczenia. Ostatnio w jednej ze spraw, w której działamy jako obrońcy, poręczenie majątkowe zostało wyznaczone na kwotę kilkunastu mln zł. Jest to kwota nieosiągalna dla przeciętnego Polaka, a także nawet dla nieprzeciętnego Polaka. Przeszkodą są, więc wysokości kwot, które pojawiają się w postanowieniach o zastosowaniu tego środka zabezpieczającego. Jeśli chodzi o inne problemy praktyczne to teraz nie są one sygnalizowane. Nowelizacja, o której Pan wspominał ona jest niepokojąca, ponieważ znajduje się ona w opozycji do wykształconej praktyki tzn. która jest pokłosiem zaniedbań organów wydających postanowienie o poręczeniu majątkowym, ponieważ wszystkie wymagane elementy powinny być przedstawione w postanowieniu dotyczącym poręczenia majątkowego, a nie są. Jest to cedowane na czynność przyjęcia poręczenia majątkowego i to organ, który ma jedynie je jedynie przyjąć i dokonać czynności technicznej, decyduje de facto czy przyjąć poręczenie w takiej postaci, co jest nieprawidłowością. Natomiast jeśli chodzi o nowelizację wprowadza się zapis, że nie można składać poręcznie majątkowego z kwot uzyskanych z tytułu przysporzenia. Normalną praktyką jest to, że rodzina robi zbiórkę na swojego podejrzanego, polegającą na sprzedawaniu ruchomości, pożyczaniu pieniędzy i zaciąganiu kredytu itd. niezrozumiałym jest, więc takie podejście ustawodawcy do tej kwestii. A jak to będzie wyglądało w praktyce ? Myślę, że praktyce niewiele się zmieni. Po prostu w trakcie składania poręczenia majątkowego, składający będzie oświadczał do protokołu, że środki te pochodzą z jego własnego majątku osobistego. W konsekwencji okaże się, że jest to przepis martwy, jednakże należy zaznaczyć, że faktycznie jest to niepokojące. 

K.N.: W polskim procesie karnym coraz częściej słyszy się o instytucji aresztu wydobywczego. W tej kwestii głośno było o sprawie, w której podejrzanym jest były minister transportu Sławomir Nowak. Zdaje się, że areszt wydobywczy staje się bolączką polskiego procesu karnego, zwłaszcza w przypadku, gdy podejrzani są podejrzani o popełnienie „poważnie” brzmiących czynów. Wydaje się, że w przypadku przestępstw białych kołnierzyków, które popełniane za pomocą wymyślnej metodyki przez osoby, które posiadają ogromną wiedzę z danej dziedziny, tymczasowe aresztowanie może być stosowane jako środek łamiący podejrzanego lub podejrzaną, a nie jako środek zabezpieczający prawidłowy tok postępowania. Czy istnieje możliwe rozwiązanie, które pomoże w walce z tym zjawiskiem ? Czy np. wprowadzenie do katalogu środków przymusu aresztu domowego, występującego w chociażby prawie brytyjskim pomogłoby w zapewnieniu prawidłowego przebiegu procesu, jednocześnie gwarantując, że tymczasowe aresztowanie, będzie stosowne w faktycznie wymagających tego sprawach ? 

P.K.: Tak jak Pan powiedział, problemem polskiego wymiaru sprawiedliwości, a właściwie bolączką jest tymczasowy areszt i rzeczywiście w ostatnich latach liczba stosowanych tymczasowych aresztowań wzrasta. I ja tutaj może wbrew opinii większości nie obwiniam za to prokuratury, która wykonuje swoje zadania. Wystąpienie prokuratora z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie jest tak oczywiste, jak to, że ja występuje z zażaleniem na zastosowanie tymczasowego aresztowania, po prostu wykonujemy swoją pracę. Jednakże kluczową rolę i pozycję odgrywa Sąd, więc i winą za obecny stan rzeczy obwiniam Sądy, które w sposób niezbyt wnikliwy i rzetelny analizują wnioski prokuratury o zastosowanie tymczasowego aresztowania, uciekając od podjęcia decyzji. Jest to spowodowane tym, że decyzja o orzeczeniu tego środka zabezpieczającego de facto zawsze się obroni, ponieważ zawsze można wskazać, iż istnieją przesłanki określone w art. 258 KPK. Natomiast w razie wyjścia podejrzanego na wolność w przypadku, gdy wobec niego miało zostać zastosowane tymczasowe aresztowanie bądź też było już ono stosowane, istnieje obawa, iż ukaże się informacja prasowa, że osoba taka wyszła na wolność właśnie dzięki temu konkretnemu sędziemu. Jest to ryzyko, z którym sędziowie muszą się zmierzyć, z tego powodu są oni niezawiśli, a sądownictwo niezależne by taki ciężar udźwignąć. Jeżeli ktoś nie może sobie poradzić z takim ciężarem nie powinien orzekać w sprawach karnych. Zważywszy na statystki 95% wniosków o tymczasowe aresztowanie jest uwzględniane przez sądy, nie jest też tak, że mamy samych genialnych prokuratorów, którzy piszą genialne wnioski aresztowe i totalnie nieudolnych obrońców, którzy nie potrafią napisać zażalenia. Coś tutaj zwyczajnie nie gra. W sprawie aresztu domowego warto przypomnieć, że przez chwilę był projekt, który miał wprowadzić ten środek zabezpieczający do polskiej procedury karnej. Tak jak Pan powiedział jest to rozwiązanie znane prawu brytyjskiemu, gdzie mamy możliwość wskazania konkretnych godzin, w których ktoś powinien być w domu czy też pod wskazanym adresem. Generalnie jestem zwolennikiem rozszerzenia środków nieizolacyjnych kosztem tymczasowego aresztowania. Pamiętajmy, że zawsze możemy łączyć te środki dla ich jak najwyższej efektywności, więc, jeśli tak stawiamy sprawę, tylko to oczywiście musi być przemyślane, nie można tego wprowadzić w ustawie „covidowej”, lecz po odpowiednich konsultacjach społecznych, za pomocą właściwie stworzonego projektu nowelizacji Kodeksu Postępowania Karnego.

K.N.: Bardzo dziękuję za rozmowę i bardzo się cieszę, że mogłem Panu Doktorowi zabrać czas.

P.K.: Również bardzo dziękuje, cała przyjemność po mojej stronie. 

Dr Piotr Karlik – Adwokat w Kancelarii Filipiak&Babicz Legal sp.k., doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Postępowania Karnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Specjalista z szeroko rozumianego prawa karnego, tj. postępowania karnego, skarbowego, gospodarczego oraz wykroczeniowego. W obrębie jego zainteresowań naukowych znajdują się zagadnienia dotyczące stosowania środków zapobiegawczych, pozycji ofiary w procesie karnym, postępowań konsensualnych oraz wpływu Konstytucji na proces karny.

Kancelaria Filipiak&Babicz sp.k. – jest kancelarią, której główna siedziba mieści się w Poznaniu. Specjalizuje się w restrukturyzacji przedsiębiorstw oraz prawie karnym gospodarczym. Była wielokrotnie nagradzana w Rankingu Kancelarii Rzeczypospolitej m.in. w kategorii prawo karne dla biznesu.

- Advertisement -

Więcej artykułów

Zostaw odpowiedź

Please enter your comment!
Please enter your name here

Najnowsze artykuły