Wydziedziczenie – co warto o nim wiedzieć?

Choć instytucja wydziedziczenia wydaje się być powszechnie znana, nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, na czym faktycznie polega. W dzisiejszych czasach, gdy wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa Polacy pozostawiają po sobie coraz większe majątki, jak również coraz częściej decydują się na spisanie testamentu, warto dowiedzieć się nieco więcej o tej instytucji.

Wydziedziczenie a pominięcie w testamencie

Pomimo tego, że wiele osób łączy wydziedziczenie z pominięciem w testamencie, są to dwie nieco inne sytuacje. Pominięcie danej osoby w testamencie (nazywane niekiedy wydziedziczeniem sensu largo) oznacza, że osoba ta nie będzie uprawniona do dziedziczenia po spadkodawcy. Jeśli jednak osobą pominiętą w testamencie są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby uprawnieni do dziedziczenia z ustawy (gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu), uzyskują oni roszczenie o zachowek. Warto pamiętać, że nie otrzymają oni zachowku automatycznie, a będą musieli ubiegać się o niego od spadkobiercy (ewetualnie zapisobiercy bądź osoby obdarowanej przez spadkodawcę). 

Ustawodawca wskazuje kilka sytuacji, w których roszczenie o zachowek nie przysługuje. Uprawnienia tego nie uzyskuje: spadkobierca, który odrzucił spadek; spadkobierca uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia; małżonek spadkodawcy, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy i żądanie to było uzasadnione; spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia w drodze umowy ze spadkodawcą oraz właśnie osoba wydziedziczona. 

Przesłanki wydziedziczenia

Decyzji o wydziedziczeniu, a więc pozbawieniu zachowku zstępnego, małżonka lub rodziców, spadkodawca nie może podjąć w pełni swobodnie.  Art. 1008 kodeksu cywilnego wskazuje trzy przesłanki do zastosowania tej instytucji. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, spadkodawca może  wydziedziczyć osobę, która “wbrew woli ustawodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego”. Przesłanka ta nie ziści się zatem, gdy spadkodawca akceptował dane postępowanie. Kolejną przesłanką wydziedziczenia jest “dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci”. Nie jest przy tym konieczne skazanie wydziedziczanego za wskazane przestępstwo, w razie jego braku stwierdzić jego popełnienie może także sąd cywilny w postępowaniu spadkowym. Ostatnią, najszerszą przesłanką jest “uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”. Może tu chodzić o przeróżne sytuacje, kluczowa jest jednak ich długotrwałość lub powtarzalność. 

Co szczególnie istotne, spadkodawca wydziedziczając daną osobę musi wskazać w testamencie, która z powyższych przesłanek stanowiła jego przyczynę oraz wskazać, jakie konkretne zachowanie było jej emanacją. Spadkodawca nie może także dokonać wydziedziczenia wskazując jako jego przyczynę zachowania, które przebaczył. 

Wydziedziczenie nie przechodzi na dalszych zstępnych

Warto pamiętać, że wydziedziczenie dotyczy tylko osoby, co do której zostało dokonane, natomiast już nie jej zstępnych. Ma to niebagatelne znaczenie w praktyce. Przykładowo spadkodawca wydziedziczając swojego syna, który zerwał z nim wszelkie kontakty, może nie mieć świadomości, że syn doczekał się własnego potomstwa, które już do zachowku po spadkodawcy będzie uprawnione. Nawet w sytuacji, gdyby rzeczony spadkodawca wiedział o istnieniu wnuków i chciał ich także wydziedziczyć, może nie mieć takiej możliwości, w sytuacji, gdy te np: z uwagi na małoletniość nie były w stanie same podjąć decyzji o kontaktach ze spadkodawcą. 

Co więcej, przypadający takim zstępnym wydziedziczonego zachowek może być nawet wyższy, niż zachowek, który przypadłby samemu wydziedziczonemu. Następi to w sytuacji, gdy zstępny wydziedziczonego jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy. Wówczas zachowek będzie wynosił 2/3 wartości udziału spadkowego przy dziedziczeniu ustawowym, zamiast generalnie należnej połowy tej wartości. 

Wydziedziczenie jedynym rozrządzeniem testamentowym

Decydując się na wydziedziczenie danej osoby spadkodawca nie musi zawierać w testamencie innych postanowień, np: powoływać spadkobiercy. W takiej sytuacji następuje dziedziczenie ustawowe z wyłączeniem osoby wydziedziczonej. 

Jak podważyć decyzję o wydziedziczeniu?

Osoba wydziedziczona ma kilka możliwości podważenia decyzji spadkowawcy pozbawiającej ją prawa do zachowku. Może on próbować dowieść, że wskazana przyczyna wydziedziczenia była nieprawdziwa. Drugą możliwością jest udowodnienie, iż spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu zachowanie wskazane jako przyczyna wydziedziczenia. W doktrynie prawa spadkowego funkcjonują różne poglądy co do formy i momentu przebaczenia, nie ma jednak wątpliwości co do tego, że przebaczenie dokonane przed wydziedziczeniem zniweczy skutek tego rozrządzenia testamentowego. Wydziedziczony może także próbować podważyć testament. Jego unieważnienie spowoduje bowiem, że także wydziedziczenie będzie nieważne.

Decydując się na wydziedziczenie warto rozważyć, czy w danej sytuacji rzeczywiście występują przesłanki do skorzystania z tej instytucji oraz, co nie mniej istotne, czy samo wydziedziczenie będzie korzystne dla osób, którym chcemy przekazać w spadku nasz majątek. Jak wskazałem powyżej, może się bowiem zdarzyć, że wydziedziczenie jednej osoby spowoduje, że inna uzyska uprawnienie do zachowku w wysokości wyższej niż ta pierwsza. Jeśli to my zostaliśmy wydziedziczeni, także nie zawsze musimy się załamywać. Może się bowiem okazać, że wydziedziczenie zostało dokonane niezgodnie z prawem. Cały szkopuł w tym, że dowiedzenie tego będzie wymagać postępowania przed sądem, nierzadko długotrwałego. 

Autor: Krzysztof Karczewski

Źródła:

  1. Joanna Kuźmicka-Sulikowska “Prawo rzeczowe i spadkowe. Pytania i odpowiedzi” Warszawa 2018
  2. Edward Gniewek, Piotr Machnikowski “Zarys prawa cywilnego”  Warszawa 2018
  3. Joanna Majkowska “Wydziedziczenie to temat budzący wiele kontrowersji. Nie wszyscy jednak wiedzą, jakie skutki prawne tak naprawdę wywołuje”
  4. https://bezprawnik.pl/czym-jest-wydziedziczenie/
- Advertisement -

Więcej artykułów

Zostaw odpowiedź

Please enter your comment!
Please enter your name here